محله منیریه  منطقه 11

برطبق اسناد تاریخی ، در اثار و منابع قرن های اولیه هجری نامی از تهران  به میان نیامده بود مگر در توضیحات مربوط به ری . در ان زمان  طهران روستایی کوچک و کم اهمیت در شمال ری و جنوبی ترین دهکده قصران بود  . در قرون چهارم و پنجم هجری نیز هر چند از روستاهای اطراف تهران ، مانند دولاب نامی برده شده است اما هنوز تهران دارای اهمیتی نبوده . اهمیت تهران به دلیل " انار " و سایر محصولات کشاورزی ان بتدریج از قرن پنجم ببعد در اثار برخی از نویسندگان یافت می شود . ( تکمیل همایون : جلد اول :34 )

گمنامی و اهمیت نداشتن تهران تا دوره تیموری ادامه یافت هر چند که به تدریج از روستایی گمنام به شهرکی رو به توسعه در امد ( همان :38 ) . در اوایل سلطنت صفویه تهران دارای حیاتی نیمه شهری شده بود(همان :39 ).  " شاه طهماسب صفوی به دلیل مدفون بودن جد اعلای صفویان ،امامزاده حمزه در جوار حضرت عبدالعظیم بار ها از قزوین به زیارت این اماکن مقدسه می رفت " ( همان :49 ) . او در نخستین بار در سال  1537  میلادی برابر با 916  شمسی از تهران دیدار کرد و چند سال بعد یعنی در سال 1553 میلادی   برابر با 932 شمسی دستور داد که در پیرامون تهران بارویی با یک صد و چهارده برج ( به عدد سوره های قران مجید ) بنا کنند . (همان ). بدین ترتیب تهران به صورت شهر درامد و ری که شهری باستانی بود به صورت قصبه ای متروک باقی ماند . دروازه های شهر بدین قرار بود 

  1. جنوب ،  دروازه اصفهان یا دروازه حضرت عبدالعظیم  ( در مدخل کنونی بازار عباس اباد ، خیابان مولوی )
  2. شمال ، دروازه شمیران  (در مدخل کنونی خیابان پامنار )
  3. غرب ، دروازه قزوین  ( در مدخل کنونی بازارچه قوام الدوله ، میدان شاپور سابق )
  4. شرق دروازه دولاب ( در مدخل کنونی بازارچه نایب السلطنه ، خیابان ری )

برج و باروهای شاه طهماسبی نزدیک به سه قرن پابرجا باقی ماند .

بدین ترتیب توسعه و رشد تهران اغاز شد ، هر چند که بنا به گفته  دلاواله  سیاح ایتالیایی در سال 1618 میلادی برابر با 1097 شمسی  تهران شهر بزرگی است با جمعیت کم و تمام شهر از باغ های بزرگ پوشیده شده است و از خیابان های پر از چنار ان تعریف کرده هر چند که اشاره دارد که عمارت یا چیز زیبای دیگر ی در این شهر نیست ( همان : 58-59 )

رشد و توسعه تهران ادامه داشت تا در سال 1794 میلادی برابر با 1173 شمسی اقا محمد خان قاجار تهران را با وجود هوای ناسازگارش در تابستان برای مقر خویش انتخاب کرد .(همان :79 )

در ان زمان تهران دارای جمعیتی نزدیک به پانزده هزار نفر بود و ساخت و ساز در همان محدوده قلعه برج و بارو دار شاه طهماسبی اغاز شد . پس از اغا محمد خان فتحعلی شاه به سلطنت رسید و بسیاری از زمین های شهری به مرور به خانه ها ، قصر ها و بنا های دولتی و سفارتخانه ها تبدیل شد . فتحعلی شاه که فرزندان زیادی نیز داشت برای هر یک از فرزندان و زنان متعدد خود خانه هایی بر پا کرد وبا ورود مهاجران به تهران جمعیت تقریبا به هشتاد هزار نفر رسید (همان :83 ) .

در دوره نااصرالدین شاه هم تعداد جمعیت افزایش یافت و به یک صد و سی هزار و یا به عبارتی دیگر یک صد و پنجاه هزار تن رسید(همان : 95 -     105   ) عمارات و ساختمان های جدید ساخته شد ، احتیاج به ایجاد سفارتخانه های بیشتر دیده می شد و دیگر فضای موجود در تهران گنجایش ان تعداد افراد را نداشت، در نتیجه  تصمیم گرفته شد تهران گسترش یابد و بدین جهت از جانب هر یک از درواز های شهر  را وسعت دهند . این کار در سال 1867  برابر با 1286  شمسی رخ داد و از این روز شهر تهران موسوم به " دارالخلافه ناصری " گردید .برج و باروهای طهماسبی یکی پس از دیگری فرو ریخت ،خندق های قدیمی پر شد و شهر گسترش یافت .حدود دارالخلافه ناصری به شرح زیر بود (تکمیل همایون جلد 2 :20)

  • حد شمالی : خیابان انقلاب اسلامی ( از میدان انقلاب تا میدان امام حسین )
  • حدغربی  : خیابان کارگر (از میدان انقلاب تا میدان راه اهن )
  • حد  جنوبی : خیابان شوش ( از میدان راه اهن تا میدان شوش )
  • حد شرقی : خیابان هفده شهریور ( از میدان شوش تا میدان امام حسین )

با گسترش دارالخلافه باغ ها و بستان ها و عمارت های مشهوری در ان جا پدید امدند . در غرب شهر از جمله باغ ها و عمارات منیریه که متعلق به منیرالسلطنه از همسران ناصرالدین شاه و مادر کامران میرزا  نایب الساطنه بود که امروزه به محله منیریه مشهور است بوجود امد ( تکمیل همایون جلد 2 :37 )

ان چه که از منیر السطنه می دانیم این است که او  دختر میرزا تقی معمار باشی ، همسر صیغه ای ناصرالدین شاه و مادر کامران میرزا و خواهر محمد ابراهیم خان وزیر است . پس از وفات وزیر نظام که بلاعقب بود ارثش به بانوی مزبوره رسید و او از همان ترکه موروثی این محل را اباد کرد و معروف است در ان تاریخ نود هزار تومان خرج شده است .

مجاور امامزاده قبرستانی بود و تکیه ای که در ان روضه خوانی می شد وچون صورت خرابه داشت منیر السلطنه به فتوای مرحوم حاج میرزا حسن اشتیانی به صورت مدرسه دراورد و موقوفاتی از تهران و مازندران بر انجا قرار داد. .. مدرسه دارای سی و یک حجره و یک کتابخانه و یک مدرس (محل درس )  بود.... در دهه عاشورا روضه خوانی دایر بود و خود منیر السلطنه حضور می بافت .در زمان رضا شاه که خیابان خیام را توسعه دادند ... قسمت مدرسه ویران گردید و در خیابان افتاد  و مدرس و چند حجره باقی ماند .  مدرس .... اکنون زغالدانی کسبه شده و کتاب های کتابخانه را هم در یکی از حجرات ریخته اند و سال هاست درب ان را گچ گرفته اند و مباشر ان فیروزالدوله پسر نایبالسلطنه کامران میرزا می باشد . (  بلاغی ،1386 :75-76 ) منیر السطنه مدرسه ای در این مکان ساخت که به نام مدرسه منیریه معروف بود . مدرسه و مسجد مجاور و متصل به بقعه امامزاده سید ناصرالدین است . (  بلاغی ،1386 : 75-76 )

خانم منیر السطنه گذشته از مدرسه دارای موقوفات متعدد دیگری مانند ، مسجد ، زمین غیر مزروع ،کاروانسرا ،یک درب بقعه ، سقاخانه ، اب انبار و بود . منطقه منیریه اعیان نشین بوده . از جنوب به خیابان فرهنگ از شمال به چهار راه سپه از شرق به چهار راه ابوسعید و از غرب به چهار راه لشگر منتهی می شود . میدان منیریه در امتداد ولیعصر است و شرقش ابوسعید و چهار راه گلوبندک است ، غربش جهار راه لشگر و کار گر جنوبی .

قدمت منیریه

منیریه بنا بر شرحی که اشاره شد دارای قدمتی (1286 ) نزدیک به 100 سال دارد . در این مدت زمین ها به قطعات مختلف تقسیم و به فروش رسید از باغ منیرالسلطنه دیگر اثری بر جا نمانده ،زمانی منیریه محله ای اعیان نشین بود اما امروزه  از اعیان نشینی منیریه به سختی می توان نام برد ، هر چند که هنوز افرادی از ان دوران در ان محله دارای خانه و اقوام هستند  . با توجه به این که زمانی در این محله افراد متمول زندگی می کردند با ساختمان ها و ابنیه تاریخی در منیریه رو به رو هستیم . از ان چه که هنوز باقی مانده است می توان به خانه فرمانفرما اشاره داست که به عنوان خانه مینایی نیز شهرت دارد .خانه مینایی هر چند که چند سال قبل در فهرست میراث ملی قرار گرفت، اما به دلیل نبود اعتبارات برای تعمیر و نگهداری ان صاحبان خانه به دیوان عدالت شکایت بردند تا یا خانه از فهرست میراث خارج شود و یا میراث ان را از انان خریداری کند . (   روزنامه اعتماد،1391 )

از دیگر ساختمان های قدیمی که در این محله وجود دارد می توان از حمام انصاری نام برد که این حمام قدیمی نیز در حال تغییر کاربری به سفره خانه سنتی می باشد  . گذشته از ابنیه قدیمی که در حال تخریب می باشد هنوز در محله منیریه ساختمان هایی با نمای اجری که در دهه سه وچهل ساخته می شد وجود دارد . به عنوان  مثال می توان از خانه ای با نمای اجری نام برد که در سال 1336 ساخته شده است و مسکن حسین اقا یکی از قدیمی ترین ساکنان محله منیریه است

منابع

  • بلاغی ،سید حجت حسین (1386 ) . گزیده تاریخ تهران . تهران : انتشارات مازیار
  • کتاب تاریخ تهران در سال 1347 در دو مجلد و 1288 صفحه انتشار یافت . کتاب گزیده تاریخ تهران تلخیصی از کتب اصلی می باشد
  • تکمیل همایون ، ناصر (1377 ). تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران . تهران : دفتر پژوهش های فرهنگی
  • روزنامه اعتماد، شماره 2553 به تاريخ 7/9/91
  • http://www.qomia.com/threads

شهلا اعزازی اردیبهشت1393

رده بندی مقاله: