طرح مرمت عمارت بادگیر کاخ گلستان

جناب آقای مهندس میرعمادی برای آغاز سخن اگر تمایل دارید از خودتان برای ما بگویید.
متولد 1322 در اصفهان هستم، تا قبل از دیپلم در اصفهان بودم ولی بعد برای اخذ مدرک دیپلم به تهران آمدم و در دبیرستان هدف درس خواندم.

آیا گرایش به هنر و بخصوص هنر معماری و میراث فرهنگی در شما زمینه خانوادگی دارد؟
تقریبا از سال های اول دبیرستان تصمیم گرفتم آرشیتکت شوم. اولین علت علاقه مندی من به معماری، تولد در شهر اصفهان است. به قول استاد پیرنیا هر کس در این شهر متولد شده باشد به زیبایی، تناسبات، هندسه ی شهر و ابعاد آن و المان های شهری ) ستون، پل و طراحی آن ها( واقف است. دومین دلیل این است که هم زمان با دوره دبیرستان من، بازسازی کاروانسرای عباسی و تغییر کاربری و تبدیل آن به هتل عباسی 2شروع شد.درباره هتل عباسی باید بگویم که شرکت خندان پیمانکار پروژه 3 وآقای مهندس علیرضا جذبی که از اقوام بنده و مهندس ناظر آن بودند که با دیدن علاقه زیاد من، اجازه دادند تا روند پیشروی پروژه را نظاره گر باشم. طرح نمای هتل و سایر بخش ها را مهندس سیرو که فرانسوی بود داده بود. آن موقع هنوز میدان جلوی هتل به این صورت فعلی در نیامده بود و یک سری مغازه آن جا قرار داشتند. در همان زمان برای هتل یک سردر مدرن سرامیکی طراحی و اجرا شد که خوشبختانه پس از مدت کمی به علت ناهماهنگی با معماری مجموعه تخریب و طرح دیگری جایگزین آن شد و بقول مرحوم پيرنيا معمار ايراني درك بيشتري از معماران فرنگي از معماري دارد.

با توجه به سوابق دوران دبيرستان و اطلاعات بعدي پيشنهاد استفاده از ...... براي شاه عباس را به طراحان مدير پروژه دادم در سال هاي چهارم و پنجم دبیرستان رفت و آمد من به پروژه ی هتل عباسی باعث آشنایی با اساتید دیگر شد. رفت و آمد های دائمی به میدان نقش جهان و مسجد شیخ لطف الله و ساير آثار باستاني مسجد جامع اصفهان و بويژه شهرسازي اصفهان و خيابان چهارباغ، پلهاي تاريخي خواجو و سي و سه پل و بعضي از پروژه هاي مدرن تصميم به تحصيل در رشته معماري گرفتم. دیدن باز سازی ها، احیاء و باززنده سازی فضاهای تاریخی و قوس های اوژيو و آشنا شدن با فنون و تکنیک های معماری سنتی،باعث شدند پتانسیل های یک فضای قدیمی را درک کنم.

آقای مهندس میرعمادی برای ما از دانشگاه و رشته تحصیلی خود بگویید.
پس از دوران دبیرستان با پدرم در مورد رفتن به دانشکده معماری صحبت کردم و ایشان با توجه به اينكه از بنيانگذاران دانشگاه تهران و اصفهان بودند و بسياري از استادان را مي شناختند ،دانشکده معماری دانشگاه ملی )دانشگاه شهید بهشتی فعلی( به ریاست آقای جهان آرا ، که در آن زمان تازه تاسیس نیز بود را توصیه کردند و كه در دانشكده با رتبه نفرسوم پذيرفته شدم در دانشگاه، اساتید بنامی به ما درس می دادند: دکتر اعتصام، دکتر پاک نیا، دکتر مؤيد عهد، دکتر حبيبي، دکتر آوانسیان، دکتر زاره گریگوریان ودكتر سيروس باور که همگی از اساتید برجسته و طراز اول کشور بودند. اما با همه این اوصاف جای تدریس دروس مربوط به معماری و كلاس كي سنتی ایران خالی بود. این خلا در معماری طرح های اجرایی کل کشور نیز دیده می شد. شاید بتوانم بگویم که این گسیختگی فرهنگی حتی در رفتارهای اجتماعی معماران نیز قابل مشاهده بود؛ به گونه ای که برخی ها به سبک آرتیست های بوزار فرانسه رفتار می کردند. اما فضایی که من در آن رشد کرده بودم برخلاف جوّ فرانکوفیل دانشکده های معماری، فضایی متعلق به معماری کلاسیک ایرانسلجوقي و صفوی و (بسیار عرفاني بود).

ابوالحسن میرعمادی

اگر امکان دارد ازموضوعاتی که در دوران دانشجویی مورد مطالعه قرار می دادید بفرمایید؟
مطالعه بر روی بافت تاریخی تهران یکی از موضوعات مورد علاقه من بود از این رو برای پایان نامه نزد كيي از اساتيد رفتم و گفتم که می خواهم بر روی بافت تاریخی تهران کار کنم، ایشان در پاسخ گفتند که مگر تهران هم بافت تاریخی دارد؟ بهر حال مطالعات خود را به آقاي دكتر كسايي كه تخصص در اين امر داشت شهرسازی تهران قديم كه كار كرده بودم و شامل مرمت عمارت بادگیر و عمارت اندرونی مجاور آن هم بخشی ارائه نمودم و پس از قضاوت استادان متخصص ايراني و ايتاليايي بالاترين رتبه پروژه ديپلم خود را دريافت نمودم.

همکاری شما با سازمان حفاظت آثار باستانی کی و چگونه آغاز شد؟
در همان دوره دانشجویی ازدواج کردم. از این رو هم برای کسب درآمد و هم برای استقلال مالی از پدرم، با مراجعه به دکتر محمود مهران در سازمان حفاظت آثار باستانی که سازمانی نو تاسیس بود،اولين پروژه من تهيه نقشه تهران قديم بود.در آن دوران با توجه به حمايت آقاي مهندس پيرنيا در سمت سرپرست دفتر فني همچون مرمت میل گنبد قابوس و برج اردکان و مرمت بيش از ده اثر تاريخي ديگر که برای اولین بارتوسط من انجام شد. در طی عملیات مرمت با موضوعی مواجه شدم و آن هم طرح احداث یک کتابخانه در حریم گنبد قابوس بود که با اصرار و تلاش فراوان موفق شدیم آن پروژه را لغو کنیم.همچنین ضمن مطالعات آلبومی از عکس های خانه های قدیمی گردآوری کردیم. آخرین پست من در سازمان طی یک ماموریت یک ساله در شمال به منظور مرمت گنبد قابوس، سرپرستی دفتر فنی گیلان، مازندران، سمنان، دامغان و شاهرود بود. در آن دوره کاری نه تنها من، بلکه همسر و فرزندانم نیز از سختی های کار بی نصیب نماندند.

برای ما از آشنایی خود با استاد پیرنیا پدر معماری ایران سخن بگویید.
بعد از استخدام در سازمان حفاظت آثار باستانی،ساختمان سازمان كه پشت موزه ایران باستان بود-مشغول بكار شدم. برای منکار کردن در فضایی که مهندس پیرنیا هم حضور داشتند،شانس بزرگی بود. من در پروژه هاي مانند تع يين محدوده تاريخي شهر اصفهان ، تهيه نقشه هاي تهران قديم و بافت قديم تهران تهيه طرح حوض ماهي سعديه در شيراز ، محدوده تاريخي كتيبه بيستون و تغ يير محور راه و طراحي حريم آن ، امامزاده هاشم گيلان، امامزاده عباس شيخ زاهد در لاهيجان ، مرمت چهار پادشاه در لاهيجان و تهيه طرحهاي مرمت آستانه اراك مرمت و بازسازي گنبد يحيي بن زيد در گنبد قابوس تعمير و مرمت اساسي گنبد قابوس و مطالعات عناصر و اجزاء گنبد آن و مطالعات و مرمت كاخ صفي آباد بهشهر ، مطالعات و تع يين برنامه بازسازي فرح آباد ساري و ... بسياري از ساختمانهاي تاريخي با همكاري و زير نظر مهندس پيرنيا مشاركت و مسئوليت مستقيم داشتم. و در سفرهای زیادی همراه استاد بودم. با راهنمایی های استاد پیرنیا و همین طور همکاری در تدوین کتاب های ایشان، با روح معماری ایرانی بیشتر آشنا شدم. از نظر بنده استاد پیر نیا در واقع دایره المعارف معماری ایران بودند كه مدت پنج سال افتخار همكاري نزد كي ايشان را داشتم و آخرين كار من در مرمت و بازسازي كاخ گلستان عمارت بادگير بود.

آقای مهندس میرعمادی برای ما از اهمیت تبیین خطوط و معیارهای اصلی مرمت، چه در آثار و چه در بناها بفرمایید و اینکه چه روش هایی در دنیا در این زمینه معمول است.
بطوركلي تئوريها و نگاهها وروشهاي مختلفي در مرمت و بازسازي وجود دارد.موضوع ساختمان و تكنولوژي ساخت و زمان و مكان آن در تصميم گيري و استفاده از روشهاي مختلف بسيار مهم است. نگاه باستان شناسانه وتاريخي و نگاه معمارانه و مرمت هاي هم آهنگ و مرمت هاي متضاد مع الوصف بنظر من فرمول كلي براي اين امر وجود ندارد و در هر مورد بايستي پس از مطالعه و بررسي دقيق به تئوريها و نتايج كلي و برنامه ريزي مرمت و يا بازسازي براساس محورهاي مهم موضوع رسيد.

ساختمانهاي مذهبي مانند مساجد كليساها كه كاربرد آن قابل تغیير نيست با ساختمانهاي مانند كاخها و ساختمانهاي مسكوني متنفاوتند كه قابل تغ يير كاربري هستند در حقيقت بايستي ساختمانها و مجموعه هايي كه شريانهاي شهري وجود دارند و قابل احيا هستند با كاربري مناسب و هماهنگ مرمت و احيا شوند ساختمانهاي آجري و سنگي از نظر مرمت متفاوتند و نوع نگهداري و مرمت آنها كيسان نيستند . مادر كاخ گلستان عمارت بادگير و اندروني را براي موزه كتابهاي خطي بازسازي و مرمت كرديم و حتي از سيستم تهويه مطبوع در بعضي قسمتهاي آن به روش مخفي و با رعايت اصول مرمت در كف تعبيه كرديم. روشنايي اين نوع ساختمانها نيز مي تواند با استفاده از اصول مرمت و به روش مدرن در نظر گرفته شود تا براي كاربرد جديد كه د رنهايت احيا ساختمان مورد نظر است موثر باشد.

اصولي در مرمت و احيا وجود دارد كه ما در طي سالها مطالعه و تجربه و بررسي به آن رسيديم و هم اين موضوعات قابل تئوريزه شدن و آكادم كي شدن است و بايستي با صرف وقت تدوين وتنظيم شود و اين موضوعات به نسل جديد انتقال يابد. در بازسازي عتبات عاليات من نظريات خود را براي دانشگاههاي دست اندر كار ارائه نمودم و در عراق نيز توسط متوليان امر به استادان و دانشگاه بغداد ارائه نموده ام. لازم است توضيح دهم كه ساختمانهاي عتبات عاليات و براساس معماري ايراني و در دوران مختلف سلجوقي ، صفوي و قاجار و بعد از آن ساخته و تكميل و يا مرمت شده است.

ابوالحسن میرعمادی

در رزومه شما خواندم که در سال 1350 در مرمت عمارت بادگیر و بخشی از شمس العماره شرکت داشته اید. آیا امکان دارد جزئیاتی از آن پروژه را برای خوانندگان نشریه نقل کنید.
از آغاز تا انجام پروژه و همچنین از حضور استادان و بزرگان معماری در انجام آن. سال 1350 مرحوم مهندس پیر نیا و مرحوم مهندس فروغی تصمیم داشتند به منظور آماده سازی محل اقامت سران كشورها برای جشن های 2500 ساله مرا به آنجا بفرستند، ولی به دلیل عدم تمایل من به انجام این کار مرمت عمارت بادگير در کاخ گلستان راانتخاب كردم. کاخ گلستان در آن زمان جزء بیوتات سلطنتی بود، از این رو من به صورت پروژه ای، خارج از محدوده سازمان کار را پذیرفته و به عنوان مهندس طراح و ناظر مقیم زیرنظر آقایان پیرنیا و فروغی به عنوان ناظران عالی، در کاخ گلستان مستقر شدم.
در سال 49 - 50 پروژه طراحی و اجرا شد و در طی این یک سال حدود سیصد کارگر به طور شبانه روزی کار کردند. معمار محمودی سرمعمار ..نجارها اهل کاشان بودند و کار را به سرپرستی استاد محمد کارگر و سمسار زاده انجام می دادند.آجر کاری و نازک کاری را نیز توسط استاد شعر باف انجام مي گرفت؛ حجاري ستونها و شبكه هاي مرمر استاد شيرازي كاشي سازي توسط استاد کهرنگی-کاشی ساز معروف اصفهاني سفت کاری توسط اوستا حسین یزدی ، مرمت نقاشی ها توسط استاد تقی نقاش و آیینه کاری ها نیز توسط برادران طلایی مرمت و بازسازی می شدند.
در گوشه جنوب شرقی کاخ گلستان حد فاصل باد گیر و باب عالی بخش مخروبه ای وجود داشت که براساس اسناد و مدارك اندرونی بوده است و ما عمارت فعلی (ساختمان پشت باب عالی) را بر اساس عکس ها، نقاشی ها، سفرنامه ها و ورودي باقيمانده ،بازسازی كامل کردیم.همین طور یکی از اتاق های بزرگی که با کاغذ های روزنامه فرنگي پوشانده شده بود و پشت ایوان باب عالی و در بخش شمالی آن قرار داشت و تقریبا مخروبه بود، نیز مرمت شد.ستون های سنگی حیاط مرکزی عمارت اندرونی نیز در میان نخاله های ساختمانی یافت شدند و به جای اصلی خود برگردانده شدند. می توان گفت که کل حیاط و ساختمان اندرونی بر اساس مستندات به دست آمده باز سازی شده است. البته تعدادی از پنجره ها از قدیم موجود بودند که ما از آن ها هم استفاده کردیم. این پنجره های مشبک عمارت اندرونی را آقای کارگر ساختند. همچنین درب فعلی این عمارت، حیاط و اتاق ها و همینطور بخش اعظمی از طبقه دوم عمارت بادگیر با توجه به شکل اولیه بنا تعمیر و باز سازی شد. لازم به ذکر است که درب چوبی که با گل میخ هایی تزیین شده است در محل موجود بود اما به علت آسیب دیدگی، کاملا تعمیر و مجدد در محل اصلی نصب شد.

همچنین ستون های ایوان عمارت بادگیر که در اصل چوبی بودند و با آجر و گچ پوشانده و تزیین شده بودندبعلت پوسيدگي با ستون های مرمرین تعویض شدند.ستون های داخل سالن اصلی نیز از سنگ مرمر بود که بلحاظ زيبايي روی آن نقاشیشده بود كه مرمت و بازسازي شد.
تیر های پوسیده سقف عمارت در دو طرف توسط ناودانی ها تقويت شد و بدنه و سقف را نیز تقویت کردیم. سقف را هم که شکم داده بود و نزدیک به ریزش بود، بالا کشیدیم. نرده های ایوان هم میله ای بود که جای خود را به این سبك مشبک مرمر دادند ( البته این مشبک ها و مشبک های زیر ایوان را خود من با الهام از مشبک های مسجد شیخ لطف الله اصفهان، طراحی کردم). ارسی های مشبک چوبین نه دهنه تالار اصلی عمارت را آقای کارگر به زیبایی تعمیر کردند. البته ارسی ها قبلا یک بار جابجا شده، یعنی از محل قبلی به جایی که کمی به سمت ایوان نزدیک تر بود منتقل شده بودند. در مورد ستون های u1602 قبلی زیر زمین بادگیر باید بگویم که به نظر من قدیمی تر از دوره قاجار و یا شاید الهام گرفته از دوره صفوی باشند.

به نظر می آید که در یک دوره ای در گوشه شمال شرقی عمارت بادگیر، یک شیروانی به صورت کاملا نا هماهنگ اضافه شده بود که در طی مرمت، حذف شد. نمای جنوبی بناکاملا با گچ پوشیده شده بود که احیا و باز سازی و بر اساس کاشی های مجاور، کاشیکاری شدند، ساخته شدند. 70 درصد کاشی های کف سالن نیز تخریب شده بودند که آن ها هم با توج به نمونه های موجود، بازسازی وکاشی های نما با طرح های گل و بوته اصفهانی، همه در سال 50 ساخته شدند؛ پنجره های اتاق های گوشواره در نمای جنوبی عمارت بادگیر باسمه ای بودند؛ به همین دلیل پنجره هایی با طراحی بهتر و کیفیت بالاتر ساخته و در محل نصب گردیدند. در یک دوره نقاشی های اتاق های گوشواره عمارت بادگیر تقریبا تخریب و آن ها با لایه ای از گچ پوشانده شده بود و ما این نقاشی ها را از زیر گچ بیرون کشیدیم. ولی گچ بری های ایوان های جنوبی عمارت همه جزء اصل بنا هستند و سالم باقی مانده بودند. لبه بالایی ایوان ها نیز، نعل درگاه چوبی با نقش آجر قرار داشت که همانندطرحاصلی، بازسازی و تعویض شد. همچنین درگاه های ایوان های فرعی پشت عمارت که به صورت قرینه ساخته شده بودند، بر اساس مستندات ساخته شدند.

نمای داخلی زیرزمین یا همان حوضخانه بنا که در اصل آجری بود در یک دوره ای تماما با گچ پوشیده شده بود و از آن جا که قرار بود آن محل، موزه کتاب های خطی کاخ گلستان شود، کاملا باز سازی شد. کف حوضخانه با مرمر فرش شد، دیوارها آجر کاریو حتی ویترین های موزه نیز طراحی شدند که بعدها آن طرحهاي داخلي نیمه کاره رها شد. متاسفانه آب نماي محور كاخ بادگير احيا نشد لكن كانالهاي بادگيرها حتي المقدور احياء شدند.

آیا امکان دسترسی به یافته های پژوهشی جنابعالی مرتبط با مرمت تاریخی بخصوص کاخ گلستان، مجموعه ارگ سلطنتی و تکیه دولت برای علاقه مندان، دانشجویان و محققین وجود دارد؟
بخشي از مدارك و عكس هاي زمان اجرا در اختيار مي باشد كه منحصر بفرد است و مي توانم در اختيار شما بگذارم براي تنظيم مدارك كامل آن نیاز به صرف وقت بيشتري دارد. همین جا لازم می دانم اعلام کنم پروژه ی تاریخ شفاهی کاخ گلستان -که با انجمن مفاخر ملی ایران طراحی شده- و مسئوليت آن با من مي باشد. حدود پنج ماه پیش کلید خورده است. منبعی که خود می تواند گنجینه ای از اطلاعات را در خود جای و آن را در دسترس همگان قرار دهد.


تا آنجا که مطلع شدم برای پروژه فوق در سال 1351 نشان معمار بادگیر در یافت کرده اید. موضوعی که تا پیش از آشنایی با شما هیچ کجا نشنیده بودم. این امکان وجود دارد که به طور کلی درباره خود نشان اطلاعاتی در اختیار ما قرار دهید و یا اینکه تصویری از آن را ارایه فرمایید.
پس از اتمام كار بزرگ مرمت و بازسازي بخشي از كاخ گلستان بعنوان معمار عمارت بادگير نشان همايون داده شد و بقيه استاد كاران نيز مدال گرفتند.


آقای مهندس میرعمادی، در پایان گفتگو ضمن اعلام مراتب قدردانی و سپاس خود و همکارانم به خاطر وقتی که در اختیار این نشریه قرار دادید.

پی نوشت ها :
گفتگو با استاد ابوالحسن میرعمادی در تاریخ 7 اسفند 1392 در دفتر کار ایشان به انجام رسید.
آشنایی با آقای مهندس ابوالحسن میرعمادی را مدیون همکار گرامی ام سرکار خانم حمیرا عبدی می دانم و مراتب سپاس خود را تقدیم ایشان می دارم.
1. آقای مهندس ابوالحسن میرعمادی، کارشناس ارشد معماری و شهرسازی از دانشگاه ملی ایران (دانشگاه شهید بهشتی فعلی) و فارغ التحصیل سال 1353 می باشند که در طراحی و اجرای پروژه های بزرگ معماری تخصصي و مرمت، بیش از 40 سال سابقه درخشان دارند.
جهت اطلاعات بیشتر در این خصوص به این آدرس مراجعه کنید: http://ammi.ir
2. این عمارت بخشی از مجموعه بزرگ ملحقات مدرسه سلطانی بود که یک سمت آن بازارچه بلند (یا همان انبار تنباکو) و سمت دیگر آن کاروانسرا واقع شده بود. در آن تاریخ کاروانسرای کاربری سربازخانه داشت و آمادگاه نامیده می شد.
3. پروژه تغییر کاربری کاروانسرا حدود سال 1338 - 1340 ميباشد. به این منظور کاروانسرا توسط بیمه ايراناجاره 99 ساله شد؛ اگر چه که به هر صورت، این بنا جزو موقوفات مدرسه می باشد. در سالهاي حدود 1338 قرارداد تغ يير كاربري توسط توليت وقت مدرسه چهارباغ اصفهان مرحوم سيد ضيا ءالدين مدرس پور فرزند مرحوم سيدالطرقين با نماينده بيمه ايران شرف الدين نفيس امضاء گرديد و بمورد اجرا گذارده شد.
4. ایشان زمانی معلم پدرم و در یک دوره ای نیز وزارت فرهنگ را عهده دار بود.

به نقل از فصل نامه داخلی کاخ گلستان
شماره پنجم - فروردین ۱۳۹۳

رده بندی مقاله: