اولین خبر ثبت شده در مورد تهران مربوط است به شخصی به نام ابوعبدالله محمد ابن حامد (حماد) حافظ تهرانی رازی جهانگرد و محقق که اهل تهران ری بوده که در سال 261 ه .ق. تهران دارای باغ های فراوان و میوه آن بسیار متنوع و مردم قریه بیشتر اوقات در زیرزمین زندگی می کنند .
 

در سال 620 ه .ق . تهران به عنوان یک قریه بزرگ به حساب می آمد که از 12 محله که در زیر زمین ساخته شده بودند که در آنه هزاران خانه ، هزاران غار و زاغه و سرداب به چشم می خورد و باغهای انبوهی پیرامون آن فرا می گرفت .
در سال 961 ه . ق . شاه طهماسب اول صفوی تهران را به علت وجود آبهای گوارا و باغ های فراوان و شکارگاه های مناسب اطراف شهر دوست می داشت و دستور داد پیرامون شهر را باروی مستحکمی بکشند و بناهای تازه و کاروانسراها و برج ها ی محکم در آن بنا کنند . حصار شهر از چهار دروازه و 114 برج به تعداد سوره های قرآنی تشکل می شد که مصالح آن از معادنی تامین می گردید که بعدها به چال میدان و چال حصار موسوم گردید . طول بارو تقریبا شش هزار قدم به شرح زیر بود :

در سال 961 ه . ق . شاه طهماسب اول صفوی تهران را به علت وجود آب های گوارا و باغ های فراوان و شکارگاه های مناسب اطراف شهر دوست می داشت و دستور داد پیرامون شهر را باروی مستحکمی بکشند و بناهای تازه و کاروانسراها و برج های محکم در آن بنا کنند . حصار شهر از چهار دروازه و 114 برج به تعداد سوره های قرآن تشکیل می شد که مصالح آن از معادنی تامین می گردید که بعدها به چال میدان و چال حصار موسوم گردید

از سوی جنوب حدود خیابان مولوی فعلی از طرف شرق خیابان ری فعلی از سوی غرب خیابان وحدت اسلامی فعلی و از طرف شمال خیابان های امیرکبیر و امام خمینی فعلی . محوطه ارک در وسط شمالی و حصار جداگانه ای داشت . تهران در آن زمان دارای چهارمحله اصلی به نامهای : محله عودلاجان ، محله سنگلج ، محله بازار و محله چال میدان بود . خانه های زیرزمینی در محله های حمام چال و مدرسه چال (بازار) و چال زنبورک خانه (شمال مولوی ) بنا شده بود . از بناهای مهم دوره شاه طهماسب اول می توان حمام خانم ، تکیه و مدرسه خانم را نام برد . تکیه و حمام به دست افغان ها ویران شد اما مدرسه به نام فرهنگ هنوز باقی است .

در سال 998 ه . ق . شاه عباس اول دستور داد باغ بزرگی به نام چهارباغ و چنارستانی در تهران احداث کنند و ساختمانی برای سکونت موقت خاندان سلطنتی بنا کنند و نام ارک بر آن بگذارند . چنارهای آن دوره به نام چنارهای شاه عباسی معروف است .
1038 ه . ق. حدود این سال ها نخستین کاخ مهم به دستور شاه سلیمان صفوی در تهران بنا شد .

1141 ه.ق. تهران در اثر حمله افغان ها ویران شد و باغ ها و تاکستان ها از بین رفت و بسیاری از اهالی و بزرگان شهر کشته شدند . افغان ها برای جلوگیری از حمله مردم بر روی خندق شمالی ارگ پلی بستند و در جلوی آن دروازه ای به نام دروازه ارگ ساختند که بعدها به نام دروازه دولت معروف شد .

در سال 1172 ه . ق . کریمخان زند دستور داد عمارت ایوانی بزرگی همراه با یک حرمخانه در آنجا بنا کنند و برج و باروی ارک را تجدید ساختمان نمایند . امروزه عمارت خلوت کریمخانی در کاخ گلستان پا برجاست . حدود ارک . حدود ارک تهران در زمان کریمخان در شمال : میدان امام خمینی (میدان توپخانه -سپه) در شرق : خیابان ناصرخسرو (ناصریه) در جنوب خیابان 15 خرداد (خیابان جباخانه -بوذر جمهری)، در غرب : خیابان خیام (خیابان جلیل آباد) بوده است .

هم زمان با روی کار آمدن آغامحمدخان قاجار ، تهران به پایتختی برگزیده شد و از سال 1209 ه . ق . رسما تهران به دارالخلافه موسوم گردید . یکی از مهم ترین بناهای ساخته شده به دستور آغا محمد خان قاجار امارت تخت مرمر بود که تا کنون پابرجا باقی مانده است .

در سال 1222 ه. ق . به دستور فتحعلیشاه قاجار ، محلات و بناهای جدیدی در تهران ساخته شد . این بناها عبارتند از : مسجد شاه یا مسجد سلطانی (امام خمینی) ، مسجد سید عزیزالله ، مدرسه خان مروی یا مدرسه فخریه ، قصر قاجار ، عمارت و باغ نگارستان ، قصر و باغ لاله زار ، تالار الماس یا برلیان در کاخ گلستان فعلی ، کاخ نیاوران ، برج نوشین یا نوش ( محل آن در خیابان سوم اسفند بود که اکنون وجود ندارد ) ، عمارت بادگیر در کاخ گلستان ، باغشاه ، تخت طاووس ، کلیسای طاطاوس.

1255 ه.ق. در زمان محمد شاه قاجار محله عباس آباد (جنوب بازار ) ، ساختمان عباس آباد در شمال تهران ، محله محمدیه (میدان اعدام ) ، باغ داوودیه ، مسجد جامع ، بازار بین الحرمین احداث شد . بنای عمارت خروجی درارگ به دستور محمد شاه قاجار آغاز گردید .
در این زمان دو دروازه دیگر به نام های دروازه ارک یا دروازه دولت در شمال ، و دروازه محمدیه یا دروازه نو در جنوب به چهار دروازه قبلی اضافه شد .

تا سال 1248 ه . ق . شهرهمچنان در حصار کهن شاه تهماسبی قرار داشت . از این سال ناصرالدین شاه اندیشه گسترش تهران را را ه مرحله اجرا درآورد . جمعی از معماران ایرانی و مهندسان خارجی زیر نظر مهندس بوهلر فرانسوی طرح توسعه شهر را مهیا ساختند و اجرای آن به عهده میزرا یوسف خان مستوفی الممالک صدراعظم و میرزا عیسی وزیر دارالخلافه گذاشته شد . نقشه دیگری توسط مهندس بوهلر فرانسوی و جمعی از مهندسان و معماران برای تهران تهیه شد . 12 دروازه به نام های : دروازه شمیران ، دروازه یوسف آباد ، دروازه دوشان تپه ، دروازه دولاب ، دروازه خراسان ، دروازه باغشاه ، دروازه قزوین ، دروازه گمرک ، دروازه حضرت عبدالعظیم ، دروازه غار و دروازه خانی آباد برای تهران در نظر گرفته شد . محلات مهم داخل این محدوده عبارت بودند از : محله سنگلج ، محله سرپولک ، محله خانی آباد ، محله قنات آباد ، محله پاچنار ، محله گارماشین ، محله باجمالوها ، محله گود زنبورک خانه ، محله صابون پز خانه و محله بازار بزرگ .

اماکن و امارات ساخته شده در زمان ناصرالدین شاه قاجار عبارتند از :

باغ و کاخ گلستان ، باغ و کاخ صاحبقرانیه (نیاوران ) ، باغ و قصر سلطنت آباد ، باغ و عمارت بهارستان (محل سابق مجلس شورای ملی ) ، باغ و عمارت نظامیه ، مدرسه و مسجد سپهسالار (مطهری ) ، پارک میرزا علی خان امین الدوله ، باغ و عمارت مسعودیه (محل سکونت میرزا علی اصغر خان اتابک صدر اعظم و محل فعای سفارت شوروی ) ، باغ حسن آباد (از آثار میرزا حسن مستوفی اممالک و محل فعلی میدان حسن آباد ) ، باغ و امارت امیریه (متعلق به کامرا ن میرزا فرزند ناصرالدین شاه و منیریه فعلی ) ، بقعه سرقبرآقا (مدفن سید زین العابدین امام جمعه و داماد ناصرالدین شاه ) ، میدان امین السلطان ، باغ فردوس (محل کنونی باغ فردوس که به وسیله معیرالممالک ساخته شد ) ، عمارت شمس العماره ، بازار آهنگرها ، بازار مسگرها ، بازارچه مروی ، بازارچه نایب السلطنه ، محله خانی آباد ، محله قنات آباد ، محله پاچنار ، گود زنبورک خانه ، محله بازار .

محمد صادق عابدینی سبزواری

رده بندی مقاله: