مصاحبه در تاریخ شفاهی به سه شكل ‌ اصلی‌ به‌ كار گرفته‌ می‌شود:

  1. مصاحبه‌ بی‌ساختار
  2. مصاحبه‌ باساختار
  3. مصاحبه‌ گروهی‌

 

 

1-مصاحبه‌ بی‌ساختار( Unstructured Interview)


مصاحبه‌های‌ بی‌ساختار دربردارنده‌ گستره‌ وسیعی‌ از موضوعات‌ است.‌ در مصاحبه بی ساختار یك‌ مصاحبه نامه‌ مفصل‌ پاسخها را محدود نمی‌كند. اگرچه‌ پژوهشگران‌ ممكن‌ است‌ به‌ موضوعات‌ كلیدی‌ خاصی‌ توجه‌ داشته‌ باشند، اما پاسخ‌دهنده‌ را ترغیب‌ می‌كنند تا عمیقاً درباره‌ حیطه‌ها یا موضوعات‌ مرتبطی كه‌ در مصاحبه‌نامه هم نیامده‌ است، بحث‌ كنند. این‌ رویكرد بدین‌ معناست‌ كه‌ ترتیب‌ و نحوه‌ پرسشگری‌ در هر مصاحبه از یك‌ پاسخگو تا پاسخگوی‌ دیگر فرق‌ ‌كند.
هدف‌ مصاحبه‌های‌ بی‌ساختار، فرصت‌دادن‌ به‌ افراد مطلع‌ برای‌ ارایه‌ آزادانه‌ عقاید، دانش‌، و تجاربشان‌ است‌. پژوهشگر می‌بایست‌ پاسخ‌دهنده‌ را ترغیب‌ كند تا آنجا كه‌ ممكن‌ است‌ صادقانه‌ و با تفصیل‌ صحبت‌ كند. برای‌ این‌ كار پژوهشگر می‌بایست‌ به‌ دقت بیندیشد كه‌ چه‌ سؤالی‌ بپرسد؟ چه گونه‌ جمله‌بندی‌ کند؟ و در چه‌ زمانی‌ تشویق‌ یا كندوكاو کند؟
مصاحبـه بی‌ساختـار  در تاریخ شفاهی مستلزم‌ مهارتهای‌ برقراری‌ ارتباط‌ خوب‌ است. پژوهشگر می‌بایست‌ دقیقاً به‌ پاسخ‌دهنده‌ گوش‌ دهــد و از هرگونه‌ اطلاعات‌ جالب‌ و جدید آگاه‌ شود. در عین حال نمی‌بایست‌ به‌ افراد مطلع‌ اجازه‌ دهد كه‌ درباره‌ موضوعهــای‌ نامربوط‌ و بــا جزئیــات‌ اضافی صحبت‌ كند و بایستی‌ مؤدبانه‌ و قاطعانه‌ موضوع‌ را عوض‌ كند.

  • درباره‌ موضوع بحث‌ هیچ محدودیتی‌ وجود ندارد. این‌ شیوه‌ برای‌ جمع‌آوری‌ داده‌ها در مراحل‌ اولیه‌ كه‌ پژوهشگر اطلاع‌ كمی‌ نسبت‌ به‌ موضوعها دارد، مفید است‌.
  • انعطاف‌پذیری‌ مناسب‌، به‌ مصاحبه‌گر اجازه‌ می‌دهد تا سطح‌ پرسشگری‌ را تنظیم كند، پاسخهای‌ جالب‌ توجه‌ را پیگیری‌ و انگیزه‌های‌ زیربنایی‌ فرد پاسخ‌دهنده‌ را كشف‌ كند.
  • پژوهشگران‌ نامجرب‌ ممكن‌ است‌ با استفاده‌ از سؤالهای‌ نامناسب‌، سوگیری‌ ایجاد كنند.
  • پژوهشگران‌ نامجرب‌ می‌توانند پاسخ‌دهنده‌ را به‌ بحث‌ درباره‌ موضوعهای‌ بی‌اهمیت‌ یا نامرتبط‌ بكشانند. اگر پژوهشگر به‌ اندازه‌ كافی‌ قاطع نباشد، این‌ امر باعث‌ می‌شود تا مصاحبه‌ بسیار طولانی‌ شود.
  • از آنجا كه‌ طرح‌ خاصی‌ برای‌ مصاحبه بی‌ساختار وجود ندارد، هر مصاحبه‌ای‌ منحصربه‌فرد است و این‌ مسئله‌ باعث‌ می‌شود كه‌ تحلیل‌ داده‌ها و سنجش آنها دشوار شود.

2-مصاحبه‌ باساختار( Structured Interview)


ایــن‌ مصاحبه زمانی در تاریخ شفاهی به‌ كار می‌رود كه‌ پژوهشگر می‌خواهد بر موضوعهای‌ مورد بحث‌ و شكل‌ مصاحبه‌ كنترل‌ بیشتری‌ داشته‌ باشد. در این‌ مصاحبه غالباً از یك‌ مصاحبه نامه مفصل‌ استفاده‌ می‌شود كه‌ در آن‌ حیطه‌ها، سؤالها، گاهی‌ اوقات‌ ترتیب‌ پرسیدن‌ سؤالها، و حتی نحوه‌ دقیق‌ بیان‌ سؤالها نیز مشخص‌ است‌.
 مصاحبه باساختار اغلب‌ پس‌ از یک پژوهش  اكتشافی‌ Exploratory  اجرا می‌شود. این‌ كار باعث‌ می‌شود تا یافته‌های‌ مأخوذ از سایر شیوه‌ها یا منابع‌ اطلاعاتی‌ موجود برای‌ تعیین‌ موضوعهایی‌ كه‌ پژوهشگر می‌خواهد درباره‌ آنها بیشتر تحقیق‌ كند، مورد استفاده‌ قرار گیرد.

  • شكل‌ مشترك‌ مصاحبه‌های‌ باساختار، تحلیل‌، مقایسه‌ و سنجش داده‌ها را آسانتر می‌كند.
  • تدوین مصاحبه‌نامه به‌ پژوهشگر امكان‌ تعیین وقت برای‌ هر سؤال‌ یا موضوع‌ را می دهد و به این ترتیب پژوهشگر را مطمئن‌ می‌سازد كه‌ مصاحبه‌ از زمان‌ مقرر تجاوز نكند، و در صورت کمبود وقت، سؤالها را اولویت‌بندی‌ كند.
  • مصاحبه‌نامه مفصل به‌ پژوهشگر نامجرب‌ نیز امكان‌ اجرای‌ مصاحبه‌ را می‌دهد.
  • پایبندی‌ بی‌قیدوشرط‌ به‌ مصاحبه‌نامه ممكن‌ است‌ از جمع‌آوری‌ اطلاعات‌ پیش‌بینی‌نشده، اما مرتبط‌ جلوگیری‌ كند.
  • اگرچه‌ در مصاحبه‌ها از شكل‌ خاصی‌ استفاده‌ می‌شود، اما افراد مطلع‌ ممكن‌ است‌ سؤالها را به‌ روشهای گوناگون‌ بشنوند و درك‌ كنند. این‌ امر، مقایسه‌ میان پاسخ‌دهندگان‌ را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.(1)

 
3-مصاحبه‌ گروهی‌ ( Group interview)

در تاریخ شفاهی می توان از مصاحبه گروهی استفاده کرد.  بیانات شفاهی  را با این روش نیز می توان جمع آوری کرد. در بعضی موارد از این روش در تاریخ شفاهی می توان استفاده نمودزیرا در مصاحبه گروهی ممکن است افراد مصلحت اندیشی کرده و بسیاری از حرف هایشان را به زبان نیاورند و یا نظرشان با نظر جمع همسو شده و از حرف خود برگردند. تاریخی که در این شرایط نوشته می شود می‌تواند بسیار از حقیقت دور باشد. در مصاحبه گروهی حرف های افراد ضعیف، خجالتی و فقیر کمتر شنیده می شود و بسیاری از گفتنی ها نشنیده می ماند. اما مصاحبه گروهی امتیازاتی هم دارد؛ در یک گروه افراد بیشتر صحبت می کنند و خاطراتشان را به هم یادآوری می کنند. خاطراتی که کمرنگ شده اند با اشاره افراد گروه جان می‌گیرند. مسائلی که مطرح می شود به بحث گذاشته می شود و صحت و درستی‌اش به چالش کشیده می شود. در مصاحبه گروهی رابطه بهتری بین جامعه و مصاحبه گر برقرار می شود و افراد تشویق می شوند تا در مصاحبه 2 نفره هم شرکت کنند. مصاحبه گروهی برای جمع آوری اطلاعات از افرادی که در جلسات 2 نفره حاضر نمی شوند بسیار مناسب است. این افراد در یک گروه آشنا اعتماد به نفس پیدا کرده و صحبت  می کنند.

بهترین حالت جمع کردن یک گروه برای مصاحبه تاریخ شفاهی این است که گروهی 5 تا 12 نفره تشکیل دهید و بر روی یک یا چند موضوع  که در تحلیل متن  در مصاحبه های فردی آمده است ، صحبت کرد. افراد را در این مصاحبه طوری انتخاب کنید که از یک جنس باشند، یعنی یا همه زن باشند یا مرد، دقت کنید که افراد در یک طبقه اجتماعی باشند، و از سطح اجتماعی یکسانی برخوردار باشند. رعایت این موارد باعث می شود تا هیچکس اضطراب نداشته و برای حرف زدن تعلل نکند.

کریشنا کومار، جامعه شناس، اشاره می کند که مهم ترین مسئله در مصاحبه گروهی رابطه بین افراد گروه است، نه رابطه مصاحبه کننده و مصاحبه شوندگان. در مصاحبه گروهی مصاحبه کننده بیشتر نقش یک مجری میزگرد را دارد تا پرسشگر. او موظف  است به گونه ای بحث را هدایت کند تا به مقصود خود یعنی حقیقت اصلی برسد. او باید طوری فضا را اماده کند که هیچکس احساس نکند جایی برای اظهار نظر او نیست.(2)

در مصاحبه گروهی تاریخ شفاهی با رویکرد تحلیلی که ذکر شد یکی از مزایای  آن صرفه جویی در وقت و هزینه است. در مصاحبه گروهی افراد به سوالات مصاحبه کننده پاسخ نمی دهند بلکه با جریان بحث گروهی پیش می روند، همین ویژگی آن را از مصاحبه 2 نفره متمایز می کند.
در مصاحبه گروهی اولویت با آن چیزی است که افراد می خواهند درباره آن صحبت کنند نه آن چیزی که مصاحبه کننده می‌خواهد.(3)

از دیگر  مواردی که در تاریخ شفاهی از مصاحبه‌ گروهی‌  استفاده می شود، مصاحبه با چند نفر از افراد كلیدی  است كه  پژوهشگر  توانسته با مهارت از افراد مطلع در موضوع خاصی دعوت به عمل آورد و در آن واحد سؤال‌ واحدی را بپرسد و شركت‌ كنندگان‌ پاسخ‌ سؤالها را به‌ صورت‌ فردی‌ بیان‌ ‌كنند. در مصاحبه‌ گروهی‌ می‌توان‌ از فنون‌ مصاحبه‌ باساختار یا بی‌ساختار استفاده‌ كرد. شیوه‌ برخورد با داده‌های‌ مصاحبه‌ گروهی‌ متفاوت‌ از داده‌های‌ مصاحبه‌های‌ فردی‌ است‌.

از مواردی که در مصاحبه گروهی پژوهشگر باید  به آن آگاه‌ باشد این است كه‌ پاسخهای‌ افراد مطلع‌ می‌تواند تحت ‌تأثیر پویاییهایِ‌ گروه ‌(Group dynamic) قرار گیرد. افراد مسلط یا زیرگروهها  Subgroups ) می‌توانند طوری بر مصاحبه‌ گروهی‌ تأثیر بگذارند که مباحث‌ حساس‌ مطرح‌ نشود یا سركوب‌ شود یا فشار گروه‌ برای‌ بیان‌ یك‌ دیدگاه‌ِ مشترك مانع از بیان‌ سایر دیدگاهها شود.

ــ پژوهشگر اغلب‌ بر‌ این‌ كه‌ چه‌ كسی‌ در گروه‌ شركت‌ كند، كنترل‌ كمی‌ دارد و این‌ می‌تواند منجر به‌ تعارض‌ بین‌ افراد مطلع‌ و طرح دیدگاههایی‌ دقیقاً مخالف‌ آنها شود.

پی نوشت :

  1. حسن رفیعی، روشهای تحقیق بین رشته‌ای كیفی و كمی،نقل از همان، صص423-442
  2. the oral history reader, R. Perk, A. Thomson. Routledge. 1998. pp. 118-120
  3. Sh. Nagy Hesse-Biber, P. Leavy. SAGE ،The Practice of Qualitative Research.. 2010. pp. 166-167.

 

فائزه توکلی، از کتاب "مبانی نظری تاریخ شفاهی"
به نقل از هفته نامه تاریخ شفاهی

رده بندی مقاله: